نگاهی به «ظلمت در نیمروز» نوشته‌ی آرتور کوستلر

چرا باید «ظلمت در نیمروز» را خواند؟

ظلمت در نیمروز آرتور کوستلر را با ترجمه‌ی خوب مژده دقیقی یک نفس خواندم. باورم نمی‌شد کتابی با تم سیاسی این‌قدر نفس‌گیر و خوش‌ریتم و سرحال باشد. قصه‌ی یک‌خطی کتاب ماجرای محاکمه‌‌ی «روباشوف» یکی از انقلابیون با سابقه و کهنه‌کار روسیه است. ولی همین یک‌خطیِ ساده و شاید تکراری به بهترین شکل تعریف می‌شود.

نسرین اسدی

 ظلمت در نیمروز آرتور کوستلر را با ترجمه‌ی خوب مژده دقیقی یک نفس خواندم. باورم نمی‌شد کتابی با تم سیاسی این‌قدر نفس‌گیر و خوش‌ریتم و سرحال باشد. قصه‌ی یک‌خطی کتاب ماجرای محاکمه‌‌ی «روباشوف» یکی از انقلابیون با سابقه و کهنه‌کار روسیه است. ولی همین یک‌خطیِ ساده و شاید تکراری به بهترین شکل تعریف می‌شود. ظلمت در نیمروز کتاب تازه و زنده‌ای‌ست. زیرا رمان متعلق به دوران مشخصی نیست، اگر چنین بود با گذشت این همه سال با استقبال بی‌نظیر خوانندگان مواجه نمی‌شد. این امر مدیون انتخاب هوشمندانه‌ی روباشوفی مردد به عنوان قهرمان مرکزی قصه است. شخصیت‌پردازی به‌جا و موفق رمان و قرارگیری درست قهرمان در نقطه‌ی حساس، ثابت می‌کند که تنها تردید داشتن را نمی‌توان مقدمه‌ی شورش بر ضد اصولی دانست که ریشه‌ی اعتقادی راسخ به آن است. و همین تردید‌ها می‌شود کلید ادامه‌ی ماجرا و نیفتادن ریتم داستان.

شاید وا‌ژه‌ی محاکمه‌ی خودی و یا تصفیه‌ی نیروی‌های خودی در زمان استالین- که در کتاب به ‌ظریف‌ترین حالت ممکن به نام شماره‌ی یک از آن یاد می‌شود- چیز تازه‌ای نباشد، ولی تصویری که کوستلر از زوال این نسل با انتخاب روباشوف نشان می‌دهد خیلی به‌جاست. شروع قصه با بسته شدن درِ انفرادی روی روباشوف آغاز می‌شود. یک بزنگاه کامل، شروعی که قلاب را‌‌ همان ابتدا می‌اندازد. برای همین داستان روباشوف داستان جذابی‌ست البته در صورتی‌که درام‌های بازجویی را دوست داشته باشید. و البته که بازجویی دوم جذابیت بیشتری دارد زیرا روباشوف در مقابل کسی قرار می‌گیرد که تربیت شده‌ی همان افکار دوران استالینی‌ست. اینجا کوستلر با قراردادن قهرمانش مقابل نماینده‌ی‌ نسل استالینی، کسی که در بستر اندیشه‌های خودش تربیت و رشد یافته قصه‌ را به اوج می‌رساند و جوری می‌چیندش که ما ناخوداگاه همراه‌ش در بازجویی‌ها و نحوه‌ی شکستش و اعتراف کردن و اقرار علیه خود همراه می‌شویم. این‌جاست که خوب‌بودن یا بدبودن قهرمان قصه فرقی نمی‌کند. زیرا نویسنده تا انتها بی‌قضاوت پیش می‌رود. برای همین وقتی قهرمان قصه در پاسخ دادن به حجم سوال‌های طاقت فرسای بازجوی دوم یعنی کسی که زیر لوایش رشد و تربیت یافته از پا در می‌آید، بی‌چاره‌گی و درمانده‌گی‌اش بیشتر جا می‌افتد. نویسنده در کل اثر کوشیده با بازی با چیزهای ملموسی مثل دندان درد روباشوف و عینکش، چیزهای مهمی را یادآوری کند. دندان روباشوف‌‌ همان درون پوسیده‌ی روباشوف است. پوسیده‌گی اندیشه‌اش و پوسیده‌گی انقلابی‌که به اصولش پایبند بوده و چنین نسلی در دامنش پرورش یافته.

کوستلر درک خوبی از شخصیت یک انقلابی به خط آخر رسیده دارد، و جایی به جذابیت این انقلابی می‌افزاید که آشنایی با هنرو ادبیات را چاشنی‌اش می‌کند و جا‌به‌جا نشان می‌دهد که این انقلابی تضعیف شده ذهنی تربیت شده دارد. برای همین صحنه یا دیالوگ نا‌به‌جایی در کتاب نگذاشته که دور از این آدم باشد یا توی ذوق‌مان بزند. کوستلر با عذاب وجدان پیداوپنهانی که در شخصیت نهاده نشان می‌دهد که با کنار رفتن اقتدار حزب انقلابی، فرصت فکر کردن و دگر اندیشی به جان آدم‌هایی مانند روباشوف افتاده است و همین جاست که کوستلر با هنرمندی حاشیه‌ی امن فروپاشیده‌ی روباشوف را روایت می‌کند.

سلول انفرادی‌ای که کوستلر توصیف می‌کند جایی‌ست برای پناه بردن و‌‌ رها شدن روباشوف، تا فارغ از هر نقشی که داشته و بازی می‌کرده و فریب می‌خورده و فریب می‌داده و بازی می‌داده و بازی می‌خورده خودِ خودش باشد. خودی که با تمام تردید‌های ذهنی و پیچیدگی‌های فکری‌اش جور در می‌آید. دراین خلوت روباشوف مدام با چهره‌ی تازه‌ای از خود مواجه می‌شود، که در انتها می‌رسد به مرگ، تنها قطعیت تمام کننده‌ای که تنش را می‌لرزاند. برای همین وقتی کتاب می‌رود سراغ خصوصی‌ترین جاهای زندگی این آدم جایی‌که رازی دیده می‌شود، گوشه‌های نادیده‌ای دیده می‌شود، شخصیت عریان می‌شود.‌‌ همان جا که روباشوف برای اولین بار جرات می‌کند با احساس اندکی گناه بدون توجیه‌های سرراست حقیقت را برایمان فاش ‌سازد‌‌ همان جایی‌ست که ممکن است ما بار‌ها در زنده‌گی با آن مواجه شده باشیم. همین‌هاست که باعث می‌شود خواننده پای‌بند بشود و دل بدهد به ماجرا و قصه برایش بشود واقعیت، و بعد آن‌رطور، پایان داستان، پایان رویایی داستان، پایان عجیب و دوست‌داشتنی داستان، آدم را میخکوب کند و تا مدت‌ها رها نکند.

برچسب‌ها

دیدگاه‌ها و نظرات